Chương 1: Cuốn sổ bìa xanh

Nhà tôi ở thôn Đông Lâm, xã Đại Lâm, huyện Tứ Kỳ, cách thị trấn chừng sáu cây số theo đường 391. Năm 2006 tôi mười chín tuổi, thi trượt sư phạm lần thứ hai, ở nhà phụ mẹ. Phụ mẹ, ở nhà tôi, nghĩa là ngồi ghi sổ và đọc tên cho người chết về.

Mẹ tôi là cô Thuận. Người trong vùng gọi là bà Thuận điện, vì gian ngoài nhà tôi là một cái điện thờ. Bàn thờ kê sát tường, phủ khăn đỏ, bát hương to bằng cái chậu, hai bên là hai cây đèn cầy điện nhấp nháy. Giữa nhà trải chiếu. Trên chiếu có cái bàn gỗ thấp, trên bàn có quả chuông đồng, đĩa gạo muối, bát nước lã và một cuốn sổ.

Mẹ làm việc này từ năm tôi học lớp sáu. Người ta bảo mẹ có căn. Mẹ không nói mẹ có gì. Mẹ chỉ nói, người ta đến thì mình gọi, gọi được thì người ta đỡ, không gọi được thì người ta về. Tiền để trong cái tráp gỗ ở góc, ai bỏ bao nhiêu thì bỏ, mẹ không nhìn.

Người đến đông. Hải Phòng, Hưng Yên, Thái Bình, có hôm cả Hà Nội. Họ đi xe khách đến thị trấn rồi thuê xe ôm vào, ngồi chờ từ năm giờ sáng ngoài sân, dưới gốc nhãn, cầm nón quạt. Mùa hè năm ấy mất điện luân phiên, cái quạt tai voi trong điện cứ quay được hai tiếng lại đứng. Mùi hương, mùi mồ hôi, mùi dầu gió quyện vào nhau đặc đến mức tôi ngửi thấy cả trong tóc lúc gội đầu.

* * *

Cuốn sổ là việc của tôi.

Sổ bìa xanh loại học sinh, hai trăm trang kẻ ngang, mua ở hiệu sách thị trấn. Mỗi tối tôi lấy thước kẻ một đường dọc chia trang làm hai cột. Cột trái ghi tên người đã khuất, ngày mất tính theo âm lịch, hưởng dương hay hưởng thọ bao nhiêu. Cột phải ghi tên người đến xin, quan hệ với người mất, quê ở đâu. Sáng ra, người ta vào từng nhà một, tôi hỏi và ghi, rồi khi mẹ ngồi vào chiếu, tôi đọc.

Tôi chỉ được đọc cột trái.

Mẹ dặn điều này ngay buổi đầu tiên, và dặn lại mỗi sáng trước khi thắp hương, như người ta kiểm tra khoá cửa. Mẹ nói chậm, không nhìn tôi, nhìn vào bát hương.

"Đọc cột trái. Đọc rõ, đọc một lần. Không bao giờ đọc cột phải. Trong điện này không đọc tên người sống."

Tôi hỏi tại sao. Mẹ nói tại người sống đang có mặt rồi, gọi làm gì nữa. Rồi mẹ nói thêm một câu mà tôi không hiểu lắm.

"Người sống thì chưa về được, nhưng gọi thì vẫn có cái về."

Mẹ còn một điều nữa. Tôi không được ghi tên mình vào sổ, dù ở đâu, dù ghi chú gì. Có lần tôi ký nháy chữ Ngần vào góc trang để đánh dấu chỗ đang ghi dở, mẹ xé luôn cả trang, không nói một lời.

* * *

Tháng Sáu năm ấy, một tối cuối tháng, tôi ngồi kẻ sổ dưới bóng đèn tròn ở hiên. Điện vừa có lại sau cả buổi chiều mất, bóng đèn còn đỏ lờ lờ chưa sáng hẳn. Tôi kẻ xong trang mới cho sáng hôm sau, gấp sổ lại, rồi không hiểu sao lại mở ra lần nữa.

Dòng cuối cùng của trang, cột trái, có chữ.

Tôi vừa kẻ trang này. Trang này trắng. Tôi biết nó trắng vì tôi vừa đặt thước lên đó.

Dòng chữ ghi: Nguyễn Thị Ngần. Bên cạnh, chỗ ghi ngày mất, ghi: hai mươi ba tháng Chạp. Không có năm. Không có tuổi. Cột phải để trống.

Chữ là chữ tôi. Tôi biết chữ mình. Chữ Ng tôi viết có cái đuôi kéo dài xuống dòng dưới, cô giáo cấp hai mắng mãi không sửa được. Chữ Chạp có nét móc ở chữ p, tôi vẫn viết thế từ hồi tập viết. Mực là mực bút bi xanh, cùng loại cây bút đang cầm trên tay tôi.

Tôi ngồi nhìn dòng chữ ấy. Trong nhà tiếng ti vi nhà bên vọng sang, đang có bóng đá. Tôi không nhớ mình viết. Tôi không hiểu mình viết lúc nào.

Tôi cầm sổ vào cho mẹ.

Mẹ đang ngồi gói hương ở gian trong. Mẹ nhìn dòng chữ rất lâu, lâu đến mức tôi tưởng mẹ không đọc mà đang đếm từng nét. Rồi mẹ hỏi, giọng bình thường như hỏi tôi đã cắm cơm chưa:

"Con viết à?"

Tôi nói không. Tôi nói con không nhớ. Mẹ gật đầu như thế là một câu trả lời đủ. Mẹ xé trang ấy ra, xé cả trang sau cho khỏi hằn, bước ra điện, châm vào ngọn đèn dầu trên bàn thờ rồi bỏ vào bát hương. Giấy cháy cuộn lại, tàn bay lên dính vào khăn đỏ. Mẹ đứng nhìn cho đến khi tàn đen hẳn.

"Có đứa nào đùa. Mai con kẻ lại."

Tôi hỏi ai đùa, nhà có ai vào đâu. Mẹ không trả lời. Mẹ bảo tôi đi ngủ sớm, mai đông người.

* * *

Đêm ấy tôi tỉnh dậy lúc không biết mấy giờ. Nhà tối. Lại mất điện. Ngoài sân tiếng dế và tiếng ếch ngoài ruộng dội vào, đều đặn như ai kéo cưa.

Từ gian điện có tiếng chuông. Một tiếng. Nhỏ, ngắn, như người gõ thử.

Rồi tiếng mẹ. Mẹ nói bằng cái giọng mẹ vẫn dùng khi có hồn về, cái giọng thấp xuống và mềm đi, giọng nói với người không còn ở đây.

"Chưa đến ngày thì về đi con. Về đi. Chưa đến ngày."

Tôi nằm im. Tôi nghĩ mẹ làm lễ cho nhà ai gửi gắm muộn. Mẹ hay làm thế. Tôi nghe tiếng mẹ nói thêm vài câu nữa, nhỏ quá không rõ, rồi tiếng khăn đỏ phủ lại lên bát hương.

Trước khi ngủ lại, tôi nghĩ: mẹ gọi con. Mẹ vẫn gọi hồn người ta là con, dù hồn già hơn mẹ. Không có gì lạ.

Nhưng tôi không ngủ lại được. Vì tôi vừa nhớ ra là lúc mẹ đọc dòng chữ ấy, mẹ không hỏi tôi hai mươi ba tháng Chạp là ngày gì. Mẹ hỏi con viết à. Như thể cái ngày thì mẹ đã biết.