Chương 3: Đêm giỗ bà Cả

Giỗ bên nhà thờ là ngày mười sáu tháng Mười âm lịch. Năm ấy rơi vào một ngày thứ năm giữa tháng Mười Một, trời hanh, gió bấc thổi cát từ ngoài đê vào rát mặt.

Tôi biết hôm ấy là giỗ vì cả làng biết. Sáng đi dạy, lũ trẻ lớp tôi nói với nhau là tối nay về sớm, mẹ dặn. Chợ Cồn tan sớm. Cô Thuỷ xin về từ giữa buổi chiều. Đi qua ngõ, tôi thấy nhà nào cũng đã đóng cổng, khói bếp lên khi nắng còn chưa tắt.

Bác Nhàn làm cỗ từ trưa. Một con gà luộc, đĩa xôi gấc, bát canh măng, đĩa cá thu kho riềng, đĩa giò, một bát cơm úp tròn. Bác bày lên một cái mâm gỗ, bưng sang đặt ở bậc hiên nhà thờ, ngay dưới sợi xích. Cắm ba nén hương vào bát hương kê trên bậc cửa. Khấn một lúc, tiếng rất nhỏ, rồi lùi lại.

Bác không mở cửa. Mâm cỗ để ngoài hiên, cách hai cánh cửa bức bàn một gang tay.

"Giỗ bà Cả. Cụ bà của chi trưởng."

Bác Nhàn nói với tôi lúc quay về, như trả lời câu tôi chưa hỏi.

"Tối nay cô sang nhà tôi ngủ. Tôi trải chiếu ở gian giữa."

Tôi bảo tôi phải chấm bài, mai trả cho học sinh, tôi ở bên này cũng được, có gì tôi chạy sang. Bác Nhàn nhìn tôi, rồi vào nhà lấy ra một nắm muối hột gói trong giấy báo.

"Thế thì để cái này ở ngưỡng cửa. Nghe gì cũng đừng mở cửa sổ."

* * *

Tôi chấm bài đến khuya. Đèn điện tối ấy không mất, vàng vọt nhưng đều. Tôi nghe bên nhà bác Cần tắt đài, cài cửa, rồi im. Cả làng im. Không có tiếng chó, không có tiếng ti vi nhà ai, không có cả tiếng chuông làng bên. Chỉ có gió bấc đi qua ngọn nhãn, rào rào từng đợt.

Tôi tắt đèn, nằm xuống, kéo chăn lên cằm. Tôi nghĩ mình sẽ không ngủ được, nhưng tôi ngủ.

Tiếng so đũa đánh thức tôi.

Ba tiếng. Cạch cạch cạch. Đầu đũa gõ xuống mặt mâm đồng, đều, chắc tay, tiếng của người so đũa cho cả nhà chứ không phải cho một mình. Tôi nằm im, mắt mở trong bóng tối, và tôi biết tiếng ấy không phải từ trong gian nhà tôi.

Rồi những tiếng khác đến.

Bát đặt xuống. Nhiều bát, không phải một. Tiếng đũa chạm miệng bát sứ, lách cách. Tiếng múc canh, nước từ muôi rót xuống bát, nghe rõ cả tiếng nước. Tiếng một cái mâm bị xê dịch trên mặt gỗ. Tiếng húp. Tiếng người ta ăn cơm với nhau, đông người, trong một gian nhà, và nói chuyện.

Nói chuyện. Tôi nghe tiếng người nói mà không nghe được chữ nào. Nó như tiếng người nói trong nhà bên cạnh vọng qua tường đất, lên xuống, có lúc như hỏi, có lúc như đáp, có lúc như cười, mà tất cả đều bị nghẹn lại trong một lớp gì rất dày. Giọng đàn ông trầm. Giọng đàn bà già. Giọng thanh hơn, trẻ hơn, nhưng cũng già.

Tôi nằm đếm. Tôi không biết đếm cái gì, nên tôi đếm hơi thở. Được hơn bốn trăm hơi thì tiếng ăn thưa dần.

Tiếng bát đặt xuống. Một. Hai. Ba. Bốn. Năm. Rồi im.

Chỉ năm.

Tôi nằm chờ tiếng thứ sáu. Không có. Chỉ có gió ngoài sân, và một tiếng rất khẽ, kéo dài, như ai đó thở ra.

* * *

Tôi dậy. Tôi không nhớ mình quyết định dậy lúc nào, chỉ nhớ chân chạm nền gạch lạnh và tay đã cầm cái đèn pin. Tôi bước qua nắm muối ở ngưỡng cửa, ra sân.

Sân tối. Trăng mười sáu bị mây che, chỉ còn một vệt sáng mờ trên mái nhà thờ. Mâm cỗ của bác Nhàn vẫn nằm trên bậc hiên. Con gà nguyên, xôi nguyên, bát cơm úp vẫn tròn. Ba nén hương đã tàn, tàn cong xuống, chưa rụng.

Hai cánh cửa bức bàn khép. Sợi xích căng. Nhưng giữa hai cánh cửa giữa có một kẽ hở bằng ngón tay út, chỗ gỗ co lại vì hanh, và từ kẽ ấy có ánh sáng.

Ánh đèn dầu. Vàng, yếu, run.

Tôi tắt đèn pin. Tôi áp mắt vào kẽ cửa.

Gian giữa nhà thờ hiện ra một dải hẹp. Bàn thờ lùi sâu phía trong, chỉ thấy chân bát hương và một góc hoành phi. Trước bàn thờ là một cái phản gỗ. Trên phản trải chiếu hoa. Trên chiếu có một cái mâm đồng. Ngọn đèn dầu đặt ở góc phản, bấc vặn nhỏ, ánh sáng đủ cho tôi thấy mâm.

Trên mâm có sáu cái bát.

Năm cái úp xuống, đũa gác ngay ngắn trên đít bát, kiểu người ăn xong lịch sự úp bát lại để báo mình đã no. Một cái ngửa. Đầy cơm. Cơm xới có ngọn, trắng, đôi đũa đặt ngang miệng bát chưa hề đụng tới.

Và bát cơm ấy còn bốc hơi.

Tôi thấy rõ. Trong ánh đèn dầu, một sợi hơi mỏng bay lên từ ngọn cơm, lượn, tan. Rồi sợi nữa. Cơm mới xới. Xới cho người sắp ngồi vào.

Ngọn đèn dầu tắt. Không lụi dần. Tắt, như có người thổi.

Tôi đứng trong bóng tối, mắt vẫn áp vào kẽ cửa, nhìn vào một khoảng đen đặc. Và tôi nghe trong khoảng đen ấy một tiếng rất rõ.

Tiếng cái bát sứ bị đẩy đi trên mặt mâm đồng. Rít một đường dài. Đẩy từ giữa mâm về phía mép mâm. Về phía cửa.

Về phía tôi.