Chương 1: Nước lá bưởi

Làng tôi tên Đồng Bến, nằm ở mé trong con đê sông Đáy, thuộc một xã phía nam huyện Ý Yên. Từ đầu làng nhìn ra là bãi sông, mùa cạn trồng ngô với khoai lang, mùa lũ nước ngập trắng đến chân đê. Nhà tôi ở xóm Giữa, cái ngõ gạch nghiêng chạy từ đường làng vào, hai bên rào dâm bụt, cuối ngõ là ba gian nhà ngói với cây bưởi già bà nội tôi trồng từ hồi con gái.

Tôi là Hằng, sinh năm Kỷ Dậu. Em tôi là Ngân, kém tôi hai tuổi, tuổi Hợi. Nhà có thầy bu tôi, bà nội, và hai chị em. Thầy tôi đi phu đắp đê, đi kéo gỗ, quanh năm ít ở nhà. Bu tôi làm ruộng, gánh rau ra chợ Gạo. Bà nội trông hai đứa.

Bà gội đầu cho chúng tôi bằng nước lá bưởi. Chiều thứ bảy nào bà cũng hái một nắm lá ở cây bưởi đầu hồi, vò nát, bỏ vào cái nồi đồng ám khói, đun sôi rồi để nguội trong cái chậu thau. Hai chị em ngồi xổm ở bậc thềm, cúi đầu, bà dội từng gáo. Nước lá bưởi đun có mùi hăng hăng, ngai ngái, dính vào tóc cả tuần, ngủ dậy thấy gối còn thơm.

Con Ngân tóc dày hơn tôi, đen hơn tôi. Bà hay bảo nó cái tóc ấy là tóc khoẻ, mạng cứng. Tôi thì gầy, hay ốm, hai mùa giao nhau năm nào cũng sốt.

* * *

Tết năm Quý Hợi, tức năm 1983, bà đi xem đầu năm ở nhà một ông thầy bên kia sông. Bà đi từ sáng mùng bốn, đến chập tối mới về, mặt xám lại. Bà không nói gì với tôi. Tối ấy tôi nằm trong buồng, nghe bà với bu thì thào ngoài hiên.

"Thầy bảo con Hằng năm nay sao Kế Đô chiếu. Lại vào đầu tam tai. Khó qua."

"Bu cứ lo xa. Nó ốm vặt suốt có sao đâu."

"Mày thì biết cái gì."

Bu tôi im. Bà nói thêm câu gì nữa mà nhỏ quá tôi không nghe được. Tôi chỉ nghe tiếng bà thở dài, rồi tiếng cái phản gỗ kêu cót két khi bà ngả lưng.

Rằm tháng Giêng, bà làm lễ dâng sao giải hạn ở nhà. Bà mời ông đồ Khoát ở xóm Chùa sang. Ông Khoát chừng năm mươi, gầy, đeo kính trắng gọng nhựa, viết chữ Nho đẹp nhất làng. Ông ngồi ở cái chõng tre ngoài hiên, trải tờ giấy hồng điều lên mặt chõng, mài mực, viết sớ.

Bà gọi cả hai chị em ra, bắt ngồi trước mâm lễ. Mâm có xôi, gà, một đĩa hoa quả, mấy ngọn nến cắm theo hình gì đó tôi không đếm.

Ông Khoát hỏi tên tuổi từng đứa. Tôi đọc tên tôi, năm sinh của tôi. Con Ngân đọc tên nó. Ông gật, cắm cúi viết. Bà đứng sau lưng ông, cúi xuống nhìn, chỉ vào tờ giấy, nói nhỏ gì đó. Ông Khoát ngẩng lên nhìn bà một lúc lâu. Rồi ông viết tiếp.

Lễ xong, ông Khoát hoá vàng mã. Còn hai lá sớ, theo lệ phải đốt, thì bà không cho. Bà gấp tư, bỏ vào cái hộp gỗ sơn then nhỏ bằng bàn tay, đặt lên góc bàn thờ, sau bát hương ông nội.

"Để đấy, để bà giữ cho chúng mày."

Tối hôm ấy bà còn làm một việc nữa. Bà lấy cái áo bông đỏ chấm bi của tôi, áo bu may cho tôi từ vải tết, mặc cho con Ngân. Rồi lấy cái áo bông xanh của nó mặc cho tôi.

"Năm nay chúng mày đổi áo cho nhau mà mặc. Mặc đến hết tháng Giêng."

Con Ngân thích lắm. Áo đỏ của tôi nó thèm từ lâu. Áo hơi rộng, tay áo trùm quá ngón tay, nó cứ giơ tay lên ngắm. Tôi thì tiếc, nhưng bà đã bảo thì không ai cãi được. Tôi hỏi sao phải đổi. Bà bảo, mặc cho nó lẫn, cho ấm.

Tôi không hiểu "cho nó lẫn" là lẫn cái gì. Tôi mười bốn tuổi, tôi chỉ nghĩ đến cái áo.

* * *

Tháng Năm năm ấy nắng như đổ lửa. Ruộng đã gặt, bãi sông khoai lang lên xanh rì. Nhà nuôi hai con lợn, chiều nào cũng phải ra bãi cắt một giỏ rau lang về băm.

Hôm ấy đến lượt tôi. Tôi lười, tôi bảo tôi đau bụng. Con Ngân đang ngồi đánh chuyền ở hiên, tôi ném cái giỏ tre với con dao quắm xuống chân nó.

"Đằng ấy đi hộ chị, mai chị đi bù hai lượt."

Nó nhăn mặt, rồi cũng đứng dậy, xách giỏ đi. Nó đi chân đất, cái nón mê úp lệch trên đầu. Ra đến đầu ngõ nó còn quay lại lè lưỡi với tôi.

Chiều muộn, người ta khiêng nó về trên cánh cửa. Rắn hổ mang cắn ở bắp chân, chỗ luống khoai sát bờ cỏ. Người ta bảo nó còn tự bò được lên bờ đê, còn gọi được. Đến lúc thầy lang Thiệp chạy ra thì nó đã tím tái cả người. Giỏ rau lang nằm lăn ở bờ ruộng, rau héo quắt.

Cả nhà khóc. Bu tôi lăn ra đất. Chỉ có bà là không khóc. Bà ngồi bên giường tre con Ngân nằm, cầm tay nó, nhìn ra cửa. Mặt bà như mặt người đang chờ ai về.

Tôi thì không dám khóc thành tiếng. Tôi biết cái giỏ ấy đáng ra là tôi xách.

* * *

Tối hôm chôn em, tôi nằm một mình trên cái giường hai chị em vẫn nằm chung. Bu ngủ với bà ở gian ngoài. Trời oi, muỗi vo ve. Tôi nằm nghiêng, quay mặt vào phía con Ngân hay nằm, cố không nghĩ.

Rồi tôi ngửi thấy.

Mùi lá bưởi đun. Hăng hăng, ngai ngái, ấm ấm, như vừa nhấc nồi ra khỏi bếp. Mùi bốc lên từ cái gối bên cạnh, cái gối của nó.

Hôm ấy không phải thứ bảy. Cả tuần nhà có ma chay, không ai đun nước gội đầu.

Tôi úp mặt vào gối mình. Gối tôi cũng thơm mùi ấy.