Chương 1: Cuộn chỉ lõi gỗ

Nhà tôi ở ngõ Cây Sấu, một con ngõ nhỏ chạy từ phố Khâm Thiên vào, rộng vừa hai cái xe đạp tránh nhau. Ngõ có một cây sấu già ở đầu, mùa hè rụng quả xanh lộp độp trên mái ngói. Nhà tôi là nhà ống hai gian, gian ngoài kê cái máy khâu, gian trong kê giường. Sân sau rộng bằng cái chiếu, có bể nước, có bếp, và từ mùa thu năm ấy có thêm một căn hầm chữ A.

Mẹ tôi làm thợ may. Cái máy khâu Con Bướm đặt sát cửa sổ để lấy sáng, mặt gỗ đã mòn trắng chỗ khuỷu tay mẹ tì. Mẹ nhận hàng của tổ may hợp tác trong khu phố, áo bông, quần dài, có tháng cả trăm cái áo trấn thủ. Tối về mẹ còn sửa thêm quần áo cho hàng xóm, lấy công bằng mấy lạng đường, bìa đậu, có khi chỉ một câu cảm ơn.

Tháng Chạp năm 1972, tôi mười bốn tuổi. Bố tôi đi B từ năm sáu tám. Tháng Tư năm ấy bố được về phép mười ngày, rồi lại đi, và đến mùa đông thì bụng mẹ đã to vượt mặt. Bà ngoại xuống đón thằng Tùng, em trai tôi, về quê sơ tán ở Thanh Oai từ đầu tháng. Bà bảo mẹ đi luôn. Mẹ không đi.

"Tổ còn ba trăm cái áo bông chưa giao. Bộ đội người ta rét."

Mẹ nói thế, tay vẫn đạp máy. Bà ngoại nhìn bụng mẹ, lắc đầu, rồi nhìn tôi. Tôi bảo con ở lại với mẹ. Trường tôi đã sơ tán về Hà Đông, nhưng tôi trốn được buổi nào hay buổi ấy. Tôi nghĩ mẹ một mình với cái bụng ấy, lỡ có chuyện gì, ai chạy đi gọi người.

Đối diện nhà tôi, bên kia ngõ, là một dãy nhà thấp sát mặt phố, chia thành nhiều buồng cho thuê. Chị Mận ở buồng cuối dãy. Chị hai mốt tuổi, người Nam Định, lên Hà Nội làm công nhân dệt rồi lấy anh Khiêm, bộ đội. Cưới được hai tháng thì anh đi. Chị cũng đang có mang, sắp đến tháng. Từ khi nghỉ đẻ, chị kê một cái bàn gỗ thấp ở đầu ngõ bán nước chè chén, thuốc lào, mấy cái kẹo lạc.

Chị Mận khâu khéo, nhưng hay mất kim. Kim thời ấy mua phải xếp hàng, chỉ thì phân phối theo phiếu, đứt một sợi là tiếc. Cho nên tối nào chị cũng sang gõ cửa. Chị gõ khẽ bằng đốt ngón tay, gõ như sợ làm vỡ cánh cửa.

"Liên ơi, cho chị mượn cái kim với tí chỉ. Chị khâu nốt mấy cái tã cho cháu."

Mẹ tôi có một cuộn chỉ trắng quấn trên cái lõi gỗ, bố tôi tiện cho từ hồi mới cưới. Lõi gỗ nhãn, to bằng ngón cái, hai đầu loe ra như cái ống chỉ thật, một đầu bố khắc chữ H. Mẹ tên Huệ. Ống chỉ mua về hết thì mẹ quấn sang cái lõi ấy, quấn chặt, đều tay. Cái gì mẹ quý, mẹ cho chị Mận mượn trước.

Chị Mận trả cũng có nề nếp. Sáng sớm, trước khi mẹ con tôi dậy, chị đặt cuộn chỉ lên bậc cửa, kim cắm ngang qua mấy vòng chỉ, gói trong một mảnh giấy báo gấp tư. Tôi mở cửa là thấy. Chưa lần nào chị gõ cửa để trả. Chị bảo sáng ra người ta còn ngủ, gõ cửa nhà người ta lúc ấy là gở.

Tôi hỏi chị khâu tã bằng gì. Chị cho tôi xem. Chị cắt từ mấy cái áo may ô cũ của anh Khiêm, giặt kỹ, phơi kỹ, gấp vuông vắn. Góc mỗi cái tã chị thêu một chữ K bằng chỉ đỏ, bé bằng hạt ngô.

"Cho cháu nó biết bố nó tên gì. Bố nó chưa về thì cháu có cái chữ của bố."

Chị nói rồi cười. Chị cười hay che miệng, vì có cái răng khểnh.

Ngày mười tám tháng Mười Hai, trời rét căm, gió bấc thổi rát mặt. Chiều hôm ấy loa công cộng đầu phố đọc tin, giọng chị phát thanh viên rè rè qua cái loa sắt treo trên cột điện. Người ta bảo thằng Mỹ sắp đánh to. Ai còn ở lại thì xuống hầm cho kịp. Mẹ tôi gói chăn, gói áo bông, gói cái đèn dầu, xếp sẵn bên miệng hầm.

Gần nửa đêm, loa réo.

"Đồng bào chú ý! Đồng bào chú ý! Máy bay địch cách Hà Nội sáu mươi ki lô mét."

Tiếng còi báo động rú lên, dài, rồi lên cao, rồi hạ xuống. Tôi đỡ mẹ xuống hầm. Chị Mận ôm cái rổ khâu chạy sang, thở hồng hộc, áo bông chưa kịp cài khuy. Hầm ở dãy nhà chị đông quá, chị bụng to không ngồi lọt. Mẹ kéo chị vào ngồi cạnh mẹ.

Đêm ấy là lần đầu tôi biết tiếng B-52. Không phải tiếng nổ. Là một tiếng ùng ục từ dưới đất đi lên, đất rung từ đít lên đến răng, rồi đến tiếng nổ, rồi mới đến hơi nóng lùa qua miệng hầm. Đèn dầu tắt hai lần. Lần thứ hai mẹ không thắp lại.

Trong bóng tối, chị Mận kể chị vừa nằm mơ. Chị mơ thấy mình ngồi trong hầm khâu tã, nước dưới chân dâng lên, lên đến đầu gối, lên đến bụng. Chị vẫn khâu. Chỉ ướt hết, xâu không vào lỗ kim.

"Chỉ ướt thì khâu không được, chị Huệ ạ. Em cứ ngồi xe đầu chỉ mãi."

Mẹ tôi bảo đàn bà chửa hay mơ linh tinh. Mẹ bảo chị đừng kể nữa, con Liên nó sợ.

Gần sáng thì báo yên. Chị Mận ôm rổ khâu về. Chị mượn cuộn chỉ của mẹ, bảo để khâu nốt cái tã thứ mười.

Sáng hôm sau tôi mở cửa. Trên bậc cửa có cái gói giấy báo gấp tư như mọi lần. Giấy ướt sũng, nhũn ra trong tay tôi. Sợi chỉ bên trong cũng ướt. Ở một góc giấy có một vệt đen, giống dấu ngón tay ai dính muội than.

Lúc ấy tôi chỉ nghĩ là sương. Đêm ấy cả phố có chỗ cháy. Ai mà chẳng dính muội.