Chương 6: Người ở nhà máy dệt

Tôi cất cái mâm và hai cái bát vào gầm giường, không rửa, không chạm vào đũa. Rồi tôi xin nghỉ hai ngày cuối tuần, bắt xe khách về thành phố. Tôi không nói với bác Nhàn vì sao. Bác cũng không hỏi, chỉ gói cho tôi một gói moi khô mang về cho mẹ.

Xe khách Hải Hậu đi Nam Định chạy hai tiếng, qua cầu Lạc Quần, qua những cánh đồng đã gặt trơ gốc rạ. Tôi ngồi sát cửa, nhìn ra, và nhận ra mình đang đếm những ngôi nhà thờ họ dọc đường. Làng nào cũng có. Nhà nào cũng đóng cửa.

* * *

Mẹ tôi bán vải ở chợ Rồng. Tôi đến sạp lúc chợ đã thưa người, mẹ đang đo vải cho khách, thấy tôi thì ngạc nhiên nhưng không hỏi, hất đầu bảo ngồi đấy. Đến tối về nhà, ăn cơm xong, dọn mâm xong, tôi mới hỏi mẹ về bà.

Mẹ nhìn tôi lâu.

"Ở dưới ấy người ta nói gì với mày à?"

Tôi bảo không ai nói gì. Tôi chỉ muốn biết bà quê ở đâu.

Mẹ đứng lên, mở tủ, lấy ra một cái túi ni lông cũ đựng giấy tờ của bà. Sổ hộ khẩu cũ, giấy chứng minh hết hạn, thẻ công nhân nhà máy dệt bìa cứng đã sờn góc. Trên thẻ có ảnh bà hồi trẻ, tóc vấn, mặt gầy, đang cố không cười mà vẫn lộ cái răng khểnh bên trái. Tên ghi Nguyễn Thị Mai. Sinh năm 1934. Quê quán ghi Tiền Hải, Thái Bình.

"Bà bảo bà mồ côi, đi ở cho người ta từ bé, năm nhăm ra thành phố xin vào nhà máy. Mẹ chỉ biết thế. Bà không có họ hàng. Giỗ chạp nhà mình chỉ có giỗ ông ngoại."

Tôi hỏi bà có bao giờ về Thái Bình không. Mẹ bảo không, chưa bao giờ, cả đời bà không ra khỏi thành phố quá một ngày.

Rồi mẹ dừng lại.

"Có một lần."

* * *

Mẹ kể, giọng chậm lại như người lần giở một ngăn kéo lâu không mở.

Tết năm bảy bảy, mẹ mười chín tuổi. Chiều hai tám Tết, bà đang gói bánh dở thì bỏ đấy, mặc áo bông, bảo đi thăm người ốm, rồi đi. Không nói đi đâu. Ông ngoại tôi lúc ấy còn sống, cũng không biết.

Bà đi ba ngày. Mồng Hai Tết bà về, mắt sưng, người lạnh ngắt như đi bộ cả đêm. Bà không ăn gì. Bà vào buồng nằm đến mồng Bốn.

"Mẹ hỏi bà đi đâu, bà bảo đi thăm một người ốm sắp mất. Mẹ hỏi ai, bà không nói. Rồi từ Tết ấy bà mới có cái lệ bày thêm bát."

Tôi ngồi im. Cái lệ bày thêm bát của bà, từ bé tôi tưởng là của mọi nhà. Giỗ ông ngoại, tất niên, bà xới một bát để ở mép mâm, đũa gác ngang, không ai được động vào. Tôi hỏi bà bát ấy cho ai, bà bảo cho người đi vắng. Tôi hỏi ai đi vắng, bà bảo ăn đi.

Tôi hỏi mẹ, bà bày bát ấy quay về hướng nào.

Mẹ nghĩ một lúc.

"Quay ra cửa. Lần nào cũng quay ra cửa. Mẹ xoay vào bà lại xoay ra."

* * *

Đêm ấy tôi nằm ở cái giường cũ của bà, trong căn phòng tập thể mười sáu mét vuông mà hai bà cháu đã ở với nhau mười bảy năm. Trần nhà loang nước. Cái quạt tai voi vẫn treo trên tường. Mọi thứ còn nguyên, chỉ thiếu bà.

Mẹ nằm giường bên, tưởng tôi ngủ, nói vào bóng tối.

"Hôm bà sắp mất, mày đang thi ở trường. Bà tỉnh được một lúc, nắm tay mẹ. Bà bảo một câu mẹ không hiểu."

Tôi hỏi câu gì.

"Bà bảo bát ấy không phải của u nữa. Mẹ hỏi bát nào, bà không nói được nữa."

Tôi nằm nghe tiếng xe máy ngoài đường Trần Hưng Đạo thưa dần. Tôi không kể cho mẹ chuyện bên Hải Lâm. Tôi không biết bắt đầu từ đâu. Và có một phần trong tôi không muốn mẹ biết, cái phần ấy không giải thích được, nó chỉ muốn giữ mẹ ở ngoài.

Sáng hôm sau, lúc tôi ra bến xe, mẹ dúi vào tay tôi cái thẻ công nhân của bà.

"Mang theo. Có gì ở dưới ấy thì cho người ta xem. Mẹ không biết cho xem để làm gì."

* * *

Xe về đến Cồn thì trời đã tối. Tôi đi bộ từ đường trục vào làng, qua ruộng muối trắng mờ dưới trăng non, qua ngõ gạch, dứa dại hai bên quệt vào ống quần.

Cổng nhà bác Cần đã cài. Tôi gọi khẽ, bác Nhàn ra mở, ngáp, bảo cơm bác để phần trên bếp. Sân tối. Hiên nhà thờ tối. Tôi đi qua sân thật nhanh, mắt không nhìn sang.

Nhưng tai thì nghe. Từ kẽ cửa bức bàn, rất nhỏ, có tiếng đũa gõ xuống mâm. Hai tiếng. Rồi ngừng, lửng giữa chừng, như người gõ đang chờ ai gõ nốt tiếng thứ ba. Ngón tay tôi co lại trong túi áo. Tôi không gõ.

Tôi vào gian nhà ngang, bật đèn. Cái mâm vẫn trong gầm giường, chỗ tôi cất. Hai cái bát vẫn úp lên nhau. Không có gì thay đổi, và tôi thấy mình thở ra.

Lúc tôi ra bể nước rửa mặt, cụ Tư vẫn ngồi ở hiên trong bóng tối. Tôi tưởng cụ ngủ. Cụ không ngủ.

"Về rồi đấy à."

Tôi thưa vâng.

Cụ lần hạt, mặt quay về phía tôi, mắt loà mở to như nhìn.

"Lần này thì ở lại chứ."