Chương 1: Cối trầu của bà

Năm 1992 tôi mười hai tuổi, học lớp sáu trường xã, ở với bà nội trong một nhà ngói ba gian ở thôn Hạ, xã Đông Lâm, huyện Tiền Hải, Thái Bình. Bố mẹ tôi làm công nhân mỏ than ngoài Cẩm Phả, mỗi năm về hai lần, Tết và giỗ ông. Tôi lớn lên trong tay bà, ăn cơm bà nấu, ngủ chung giường với bà đến năm lên mười mới ra nằm chõng riêng ở gian bên.

Bà tôi tên là Mùi, nhưng cả làng gọi là bà Tuân theo tên bố tôi. Bà nhỏ người, lưng còng, răng đen nhánh vì ăn trầu từ hồi con gái. Bà dệt chiếu cói, cả đời ngồi bên khung dệt ngoài hiên, tay đưa go, miệng nhai trầu bỏm bẻm. Tôi nhớ nhất cái cối giã trầu của bà. Cối bằng đồng, to hơn cái chén, có cái chày cũng bằng đồng, đầu chày mòn bóng.

Răng bà yếu từ lâu, trầu phải giã nhỏ mới ăn được, mà bà không tự giã bao giờ. Hồi bé tôi giã. Tiếng chày gõ vào cối kêu cạch cạch đều như người gõ mõ, nghe là biết hai bà cháu đang ở hiên.

Nhà tôi có cái sân gạch, cái bể nước mưa xây gạch nắp gỗ, hàng cau sáu cây, cái cổng tre và một bụi tre già ngăn với nhà chú Toản, em bố tôi. Có con chó Vện. Có điện lưới kéo về xã được hai năm, nhưng cứ tối là cắt, nên đèn dầu vẫn treo đầy nhà.

* * *

Tháng Chín âm năm ấy gió heo may về sớm. Lúa mùa ngoài đồng đã ngả vàng, sáng ra sân gạch ướt sương, lạnh chân. Bà tôi đổ bệnh từ đầu tháng. Lúc đầu chỉ ho, rồi bỏ khung dệt, rồi nằm hẳn trên giường, người nhỏ đi từng ngày dưới cái chăn chiên.

Bà không ăn được cơm nữa, chỉ húp cháo. Trầu bà cũng không nhai được. Bà bảo tôi giã trầu cho bà, giã thật nhuyễn, rồi bà ngậm chứ không nhai. Ngậm một lúc bà nhả ra, miệng đỏ như môi con gái, mắt nhắm. Tôi ngồi ở mép giường giã trầu cho bà mỗi chiều, chày đồng lạnh trong tay, mùi vôi mùi cau nồng cả gian nhà.

Có một việc tôi để ý mà không nói với ai.

Đêm, tôi nằm chõng gian bên, cách giường bà một cái cửa bức bàn khép hờ. Khoảng nửa đêm, tôi nghe tiếng cối trầu. Cạch. Cạch. Cạch. Đều, chậm, đúng nhịp tôi vẫn giã cho bà. Tôi nghĩ bà thèm trầu, dậy tự giã.

Tôi gọi nhỏ, bà không thưa. Tôi lần sang, bật đèn pin. Bà nằm ngửa, thở khò khè, ngủ say, hai tay đặt trên chăn. Cái cối ở trên bàn gỗ đầu giường, chỗ tôi để chiều hôm trước. Trong cối có bã trầu mới, đỏ tươi, còn ướt.

Tôi lau cối, để lại chỗ cũ, về chõng nằm. Đêm sau lại nghe. Đêm sau nữa cũng nghe. Lần nào sang bà cũng đang ngủ, lần nào cối cũng có bã trầu mới. Tôi không giã trầu đêm. Bà không nhấc nổi cái chày. Nhà chỉ có hai bà cháu.

Tôi mười hai tuổi, tôi tự bảo mình bà mê sảng, dậy giã rồi nằm xuống ngủ quên. Người ốm hay thế. Tôi tin thế để ngủ được.

* * *

Hôm bà tỉnh táo nhất là hôm hai mươi ba. Chiều ấy bà bảo tôi đỡ ngồi dậy, tựa lưng vào gối, nhìn ra sân. Nắng heo may vàng nhạt trên sân gạch, con Vện nằm duỗi chân dưới gốc cau. Bà nhìn lâu lắm, rồi nói, giọng rất tỉnh.

"Hôm nào bà đi, mày phải thức."

Tôi bảo bà đừng nói gở. Bà không nghe tôi, nói tiếp như đọc một câu đã thuộc.

"Người ta canh thì mặc người ta. Mày phải thức. Thức cho bà. Đừng ngủ, nghe chưa."

Tôi vâng cho bà yên. Bà nhìn tôi một lúc nữa, nhìn vào ngực tôi chứ không nhìn mặt, rồi bảo đỡ bà nằm xuống. Từ hôm ấy bà không nói thêm câu nào ra hồn nữa.

* * *

Bà mất đêm hai mươi sáu, lúc gà gáy đợt đầu.

Tôi tỉnh dậy vì im lặng. Tiếng khò khè bên kia cửa bức bàn đã hết. Tôi nằm nghe một lúc, rồi hiểu, rồi chạy sang. Bà nằm nghiêng về phía cửa, mắt hé, miệng hé. Tôi gọi bà, lay bà. Tay bà đã mát. Tôi không khóc, tôi chỉ run, răng va vào nhau.

Tôi chạy ra sân gọi chú Toản. Trời chưa sáng, sương mù đặc đến nỗi hàng cau chỉ còn là mấy vệt đen. Tôi chạy đến giữa sân thì dừng lại.

Trên nắp bể nước có một con mèo.

Mèo đen, đen tuyền, to hơn mèo nhà tôi từng nuôi, ngồi thu chân, đuôi quấn quanh người. Nó không nhìn tôi. Nó nhìn vào cửa nhà, chỗ gian buồng bà nằm. Trong sương, tôi thấy rõ một bàn chân sau của nó trắng, trắng như nhúng vôi.

Làng tôi không ai nuôi mèo đen. Người ta kiêng.

Con Vện ở gốc cau đứng dậy, lông gáy dựng, nhưng không sủa. Nó lùi vào gầm chõng.

Tôi hét gọi chú Toản. Bên kia bụi tre có tiếng cửa mở, tiếng dép. Khi tôi quay lại nhìn bể nước thì con mèo đã không còn ở đó. Nhưng nó chưa đi. Tôi biết vì con Vện vẫn chưa ra khỏi gầm chõng.

Và trong buồng bà, giữa lúc nhà cửa còn im như tờ, cái cối trầu kêu một tiếng.

Cạch.