Chương 1: Sân cân nhà bà Sen

Tôi tên Hường, quê Thanh Hà, Hải Dương. Nhà tôi trồng vải mấy đời, nhưng từ năm hai mươi tư tuổi tôi chuyển sang đi thu mua. Mỗi năm cứ cuối tháng Năm là tôi khăn gói lên Lục Ngạn, thuê một khoảng sân sát đường, kê cái cân bàn, căng bạt, mua vải của dân rồi đóng sọt cho xe chạy lên cửa khẩu Tân Thanh. Mùa vải năm 2017 tôi ba mươi tuổi, vừa ly hôn được một năm, đi buôn một mình.

Năm ấy tôi không về điểm cũ. Chủ nhà cũ bán sân cho người ta làm kho phân bón. Anh Đức, lái xe quen chạy tuyến Lục Ngạn đi Lạng Sơn, giới thiệu cho tôi một nhà ở thôn Đồng Mản, xã Hồng Giang, ngay mặt đường liên xã. Nhà bà Sen.

Bà Sen ngoài bảy mươi, ở một mình trong ngôi nhà ba gian lợp ngói đỏ đã thâm màu rêu. Chồng mất lâu rồi. Sân gạch rộng, đủ kê cân và xếp hai chục sọt. Sau nhà là vườn vải sáu chục gốc, toàn cây già, tán giao nhau kín như một mái nhà. Bà cho tôi thuê sân, cho ngủ gian ngoài, lại bán đứt cả vườn cho tôi theo kiểu bao vườn, tôi tự thuê người hái.

"Cô cứ ở, tiền nong thế nào thì thế. Có người ở cho đỡ vắng."

Bà nói giọng vùng này, chữ cuối hạ xuống, nhẹ như hơi thở. Mắt bà kém, nhìn ai cũng phải nheo lại, nhưng bà đi trong vườn không vấp một gốc nào.

Giữa vườn, chỗ khoảng trống trước gốc vải to nhất, có một con bù nhìn. Cái cọc tre cắm sâu, ngang vai buộc một đoạn tre làm tay, khoác cái áo nâu cũ bạc phếch, nhồi rơm phồng ở ngực. Đầu là một bó rơm bọc vải tải, đội cái nón lá đã ngả màu vàng ố, vành sứt một miếng. Ở đây bù nhìn không để đuổi chim. Để đuổi dơi. Mùa vải chín, dơi về từng đàn, đêm nghe tiếng cánh phành phạch trên tán, sáng ra quả rụng đầy gốc, vỏ rách tơi tả.

Chiều hôm đầu tiên, lúc tôi đi một vòng xem quả, con bù nhìn quay mặt ra phía cổng sau, nhìn xuôi xuống mấy hàng vải về phía đường. Tôi để ý vì cái nón nghiêng nghiêng như người đang ngóng ai.

Sáng hôm sau tôi ra vườn lúc trời còn mờ, định cắt thử mấy chùm đem cân. Con bù nhìn đã quay hẳn lại. Mặt nó, nếu cái bó rơm ấy gọi là mặt, nhìn thẳng vào hiên nhà bà Sen. Cái cọc tre vẫn cắm nguyên chỗ cũ, đất quanh chân không bị xới. Chỉ có thân nó xoay một nửa vòng.

Tôi nghĩ bà Sen xoay. Người già hay có những thói quen mình không hiểu.

Đến tám giờ, đám người hái thuê tôi gọi từ hôm trước kéo đến. Năm người, toàn đàn bà trong xóm, đội nón, đeo găng, quẩy thang tre. Chị Nga dẫn đầu, người to, tiếng to. Chị vào đến đầu vườn thì đứng lại, mắt nhìn con bù nhìn rồi nhìn tôi.

"Bà Sen bán cho cô cả vườn này à?"

Tôi bảo vâng. Chị Nga kéo mấy người kia lại, thì thào một lúc. Rồi chị bảo hái thì hái, nhưng hái ban ngày, chiều bốn giờ là về, và không ai trèo cây vải đầu vườn, cây có con bù nhìn đứng trước.

"Cây ấy cô tự hái. Hoặc bỏ đấy cho dơi ăn."

Tôi hỏi sao. Chị Nga hất cằm về phía bù nhìn, nói nhỏ hẳn đi:

"Sáng nào nó chả quay vào nhà. Hồn cái Hảo đấy. Nó về trông u nó."

Một chị đứng sau giật áo chị Nga, ra ý đừng nói nữa. Chị Nga im, xách thang đi vào hàng vải giữa. Cả buổi sáng tôi nghe các chị nói chuyện qua lại trên cây, chuyện giá, chuyện con cái, chuyện trộm vải đêm qua ở xóm trên. Không ai nhắc lại cái tên ấy.

Trưa, tôi bưng bát cơm sang mâm bà Sen ăn cùng. Bà ăn ít, nhai trầu nhiều hơn ăn cơm. Tôi hỏi bâng quơ, con bù nhìn ai buộc mà khéo thế. Bà bảo bà buộc, năm nào cũng buộc lại cái áo, thay rơm, còn cái nón thì giữ nguyên.

"Nón ấy của ai hả bà?"

Bà Sen ngừng nhai. Bà nhìn ra vườn rất lâu, mắt nheo lại như cố nhìn cho rõ một thứ ở xa.

"Của nhà tôi. Cô ăn đi, cơm nguội."

Chiều ấy các chị hái về đúng bốn giờ. Tôi cân, ghi sổ, đóng sọt cho chuyến xe tối của anh Đức. Xe đi rồi, tôi ra vườn, nắm lấy cái cọc tre, xoay con bù nhìn lại cho mặt nó nhìn ra hàng vải phía đường như cũ. Cọc xoay nặng, rít trong lỗ đất. Tôi phải dùng cả hai tay.

Đêm ấy tôi nằm trên cái giường tre gian ngoài, cửa sổ nhìn ra vườn. Trời oi, không có gió. Dơi về từ đầu hôm, tiếng cánh đập trên tán vải nghe như ai giũ chiếu. Tôi nằm nghe rồi thiếp đi.

Tôi tỉnh dậy vì im lặng.

Không còn tiếng dơi. Cả tiếng dế dưới rãnh cũng tắt. Trong cái im ấy có một mùi bay vào qua cửa sổ, hăng và khét, mùi thuốc lào vừa rít xong. Nhà bà Sen không ai hút thuốc lào. Cả xóm này giờ cũng ít người hút.

Tôi nằm im, hai tay nắm mép chăn. Ngoài vườn, ở chỗ gốc vải đầu, có tiếng cọc tre rít trong đất. Chậm. Đều. Như có ai đang dùng cả hai tay xoay nó.