Chương 4: Bà Then bản trên

Bà Then Lự xuống lúc chập tối. Bà đã ngoài bảy mươi, lưng còng, đi chân đất, vai đeo cái túi vải chàm sờn mép. Anh Thượng đi sau, ôm hộ bà cây đàn tính bầu và cái chuông nhạc buộc dây đỏ. Hồi nhỏ tôi sợ bà lắm. Bọn trẻ trong bản bảo bà nói chuyện được với người dưới đất.

Bà bước lên sàn, không chào ai. Bà ngồi xuống cạnh chiếu tôi, cầm cổ tay tôi lật qua lật lại, nhìn sợi chỉ đỏ. Rồi bà áp mu bàn tay lên trán tôi, lên ngực tôi, lên bụng tôi. Đến bụng thì bà dừng lại lâu hơn, rồi rút tay về, không nói gì.

Bà quay sang mẹ.

"Nó gọi tên gì."

Mẹ nói, nó gọi tên con Thoan. Bà Then nhìn mẹ. Bà không chớp mắt, không hỏi thêm, chỉ nhìn. Mẹ cúi xuống, cầm que cời bếp, cời mãi một hòn than.

"Thế ai thưa."

Mẹ bảo con Hiên thưa. Con bé đang mơ, nó không biết.

Bà Then thở ra một hơi dài. Bà nói chậm, như nói cho tôi nghe chứ không phải cho mẹ.

"Gọi tên này... người khác thưa. Vía không theo được đâu. Vía chỉ biết thưa tên mình thôi."

Không ai nói gì. Củi nổ lách tách. Tôi nhìn mẹ, chờ mẹ nói một câu gì đó. Mẹ vẫn cời than. Hòn than vỡ ra làm đôi, đỏ rực.

* * *

Bà Then làm lễ đến gần nửa đêm. Bà đặt trên mâm một bát gạo, một quả trứng gà, ba nén hương, một bộ quần áo của tôi gấp vuông. Bà ôm đàn tính, vừa gảy vừa hát, giọng khàn khàn, lúc lên lúc xuống. Tay kia bà lắc chùm nhạc, tiếng lanh canh trộn vào tiếng đàn.

Tôi nghe được vài câu tiếng Tày. Bà gọi vía tôi về, gọi từ trên nương về, từ dưới suối về, từ gốc cây về. Bà kể đường cho vía đi, qua đồi nào, qua cầu nào, rẽ ở đâu. Mẹ ngồi sau lưng bà, chắp tay, môi mấp máy theo.

Rồi bà đặt quả trứng lên bát gạo. Bà xoay cho nó đứng. Quả trứng đứng được một lúc, rồi đổ nghiêng, lăn ra mép bát, dừng lại ở đó. Bà dựng lại lần nữa.

Lần này nó đứng, nhưng nghiêng hẳn về một phía. Phía cửa. Phía ngõ. Phía khe.

Bà Then đặt đàn xuống.

"Còn nửa vía. Nửa kia... đi rồi."

Bà dặn mẹ. Từ giờ trở đi, lửa bếp không được tắt. Tôi nằm giữa nhà, mẹ nằm phía ngoài, phía cửa. Trong nhà không ai được gọi tên ai sau khi trời tối, kể cả tên đang dùng. Bà nói "tên đang dùng" rất rõ, rồi liếc mẹ. Bà dặn tôi đừng nhìn bóng mình trên vách, đừng ra khỏi nhà khi chưa có mặt trời.

* * *

Lúc bà Then về, mẹ tiễn bà xuống tận chân cầu thang. Tôi nằm sát vách, nghe được tiếng hai người dưới gầm sàn. Bà Then nói rất khẽ, nhưng giọng bà có cái âm sắc như dao chẻ nứa.

"Mày biết rồi. Việc ông Then Na Hang buộc, tao không cởi được. Ai buộc, người ấy cởi."

Mẹ nói, ông ấy mất mấy năm rồi.

"Thế thì nói với nó. Không nói... nó thưa nữa đấy."

Mẹ không trả lời. Tôi nghe tiếng chân bà Then xa dần trên ngõ, tiếng chùm nhạc trong túi bà lanh canh theo từng bước. Mẹ đứng dưới gầm sàn rất lâu, không lên.

Tôi nằm nghĩ. Ông Then Na Hang là ai. Ông đã làm việc gì ở nhà tôi. Và phải nói với tôi điều gì.

Tôi định đợi mẹ lên sẽ hỏi. Nhưng khi mẹ lên, mẹ chỉ nói một câu, mai mẹ kể, rồi đi vùi bếp. Mẹ đã nói với tôi câu "mai mẹ kể" rất nhiều lần hồi tôi còn bé. Tôi không nhớ lần nào mẹ kể thật.

* * *

Mẹ trải chiếu cho tôi đúng giữa nhà, sát bếp lửa. Mẹ nằm phía ngoài, giữa tôi và cửa. Dao quắm dưới gối tôi. Lá ngải treo ở xà. Đèn dầu để ở đầu chiếu. Tôi quay mặt vào bếp để khỏi nhìn thấy bóng mình.

Gà gáy. Không phải con gà nhà tôi. Con gà nhà tôi dưới gầm sàn không gáy. Chỉ có gà nhà bên, xa và yếu, rồi gà đầu bản. Rồi cái im.

Lốc cốc. Lốc cốc.

Tiếng mõ từ khe lên, nhanh hơn hai đêm trước, nhịp lệch đi như người đi tập tễnh. Tôi chưa kịp đếm nó qua những nhà nào thì nó đã đến cổng.

Đêm nay nó không dừng ở cổng.

Lốc. Cốc cốc. Nó vào sân. Tôi nghe tiếng mõ đi qua cái máng lợn, qua gốc cau, rồi rẽ vào gầm sàn. Tiếng mõ ở ngay bên dưới chúng tôi, cách lớp sàn nứa chưa đầy một sải tay. Con lợn trong chuồng không kêu. Con gà trống không động đậy.

Tôi cảm thấy bàn tay mẹ đặt lên miệng tôi. Tay mẹ ướt mồ hôi, run bần bật, ấn chặt.

Từ dưới gầm sàn, ngay dưới chỗ tôi nằm, một giọng nói vọng lên qua kẽ nứa. Giọng mẹ. Không gọi to như đêm qua. Thì thầm. Sát lắm, như có ai đang áp miệng vào mặt dưới tấm sàn, đúng chỗ lưng tôi đè lên.

"Thoan ơi. Mẹ đây. Mẹ đây mà."

Bàn tay mẹ trên miệng tôi run lên một cái. Và tôi nghe thấy, rất rõ, ngay sát tai mình, mẹ tôi đang khóc mà không ra tiếng.