Chương 3: Nắm cơm để lại

Sang tháng Tư âm lịch, lúa chiêm bắt đầu trổ. Tây ở thành Nam bắt đầu cho ca nô ngược sông. Người làng gọi là tàu Tây, cái thứ thuyền sắt chạy máy, mũi có súng, chạy dọc sông Hồng từ sáng đến tối, gặp đò là bắn, gặp bến là ghé. Trống ở đình Ngọc Trì đánh ba hồi dồn là có tàu Tây, cả làng phải xuống hầm.

Hôm ấy trống đánh từ lúc gà gáy. U tôi biết sẽ lâu, nên vội vàng nắm cơm. Cơm gạo đỏ nấu từ chiều hôm trước, u nắm thành bốn nắm to bằng nắm tay người lớn, chấm muối vừng, gói vào lá chuối. Bốn nắm. Bà, u, tôi, thằng Cốm.

Cả nhà xuống hầm từ khi trời còn tối. U đậy tấm ván, kéo bồ trấu lại bằng một sợi dây buộc vào cái móc dưới đáy bồ, cách ông Khóa làm sẵn. Bồ trấu sập xuống trên đầu chúng tôi, trấu rơi qua kẽ ván, rắc vào tóc.

Người ấy ngồi trong góc. Vạt trấu vừa rơi phủ lên đầu gối người ấy một lớp mỏng, không ai phủi.

* * *

Một ngày dưới hầm dài hơn một tháng ở trên. Tiếng súng từ phía bến đò vọng lại từng tràng, có lúc gần, có lúc xa. Có lúc nghe như tiếng người kêu, rồi im. Thằng Cốm ngủ rồi thức, thức rồi ngủ. Bà nội tôi ho, phải úp mặt vào vạt áo cho khỏi thành tiếng. Mồ hôi tôi chảy ròng ròng, đất dưới lưng ẩm và lạnh, mà đầu lại nóng.

Đến trưa, u tôi giở lá chuối chia cơm. Bà một nắm, thằng Cốm một nắm, tôi một nắm, u một nắm. U đưa đến đâu, tay u đếm đến đó. Đưa xong, u gói lá chuối lại, đặt xuống cạnh chân mình.

Không ai đưa cho người trong góc.

Tôi cầm nắm cơm, nhìn sang. Người ấy vẫn cúi đầu. Từ sáng tới giờ người ấy không đổi tư thế, không cựa, không gãi, không thở dài. Tôi ngồi một lúc đã tê cả chân, còn người ấy ngồi như cái cọc đóng xuống đất.

Tôi nghĩ người ta trốn cả ngày dưới hầm mà không có gì ăn thì đói lắm. Tôi nghĩ có lẽ người lớn không đưa vì phải giữ ý, vì người ấy là người cần trốn, càng ít người dính vào càng tốt. Tôi ăn một nửa nắm cơm. Nửa còn lại tôi gói vào miếng lá chuối, rồi lúc u quay sang vỗ cho thằng Cốm ngủ, tôi đặt nó xuống nền đất, đẩy nhẹ về phía góc trong.

Nắm cơm lăn được một đoạn thì dừng. Dừng đúng chỗ vệt sáng từ lỗ thông hơi tắt.

U tôi không thấy. Bà nội tôi thấy. Bà nhìn nắm cơm, rồi nhìn tôi. Bà không nói gì, nhưng tay lần tràng hạt của bà dừng lại một lúc lâu.

* * *

Tối mịt trống ở đình mới đánh một hồi dài, nghĩa là tàu Tây đã đi. Nhà tôi lên. Chân tôi tê đến nỗi phải bò lên thang. Ngoài ngõ người ta gọi nhau í ới, có tiếng khóc ở xóm Bến. Tàu Tây đã ghé, đốt ba nóc nhà sát đê, bắn chết một người đi kéo vó.

Hôm sau tôi đi chăn trâu với con Bống. Nó không sợ chơi với tôi ở ngoài đồng, chỉ sợ sang nhà. Tôi hỏi nó nhà ông Khóa có vía là vía gì. Lần này nó kể, mắt cứ liếc ra phía lũy tre cuối xóm Đình.

"Ông Khóa bị Tây bắn ngay sân nhà mày đấy. Tháng Hai. Già rồi, chạy có được đâu. Bà tao bảo máu ngấm xuống, cuốc lên vẫn đỏ lòm."

"Ông ấy có ai ở cùng không?"

Con Bống nhún vai. Nó bảo hôm ấy cả làng chạy ra bãi ngô, chỉ có ông Khóa ở lại giữ nhà. Tây vào lục được cái gì đó, bắn mấy phát, rồi đi. Người làng về chôn ông Khóa ở gò Đống Cao. Còn gì nữa thì nó không biết, bà nó không cho hỏi.

Tôi nghĩ đến bà nội tôi khấn mỗi tối, người nằm dưới ấy. Có lẽ là ông Khóa. Ông chết trong nhà mình, hồn còn quanh quẩn, bà xin phép ông. Như thế thì người trong góc hầm là người khác. Một người sống. Một người ông Mão giấu, ông Khóa giấu từ trước, và bây giờ đến lượt nhà tôi giấu.

Tôi thấy mình hiểu rồi. Tôi thấy hơi tự hào, vì mình cũng được giữ một bí mật của người lớn.

* * *

Sáng sớm hôm sau nữa, lúc u ra đồng, bà còn ngủ, tôi nhẹ nhàng ra bếp. Tôi muốn xem nắm cơm. Nếu nó mất, nghĩa là người ấy đã ăn.

Tôi kéo bồ trấu, nhấc tấm ván. Ánh sáng sớm lọt xuống được mấy bậc thang thì hết. Tôi không thắp đèn, chỉ ngồi xổm ở miệng hầm, nghiêng đầu nhìn xuống.

Nắm cơm vẫn nằm đó, chỗ vệt sáng tắt. Lá chuối còn nguyên nếp gói. Một hàng kiến đen bò từ chân vách lại, bò tới cách nắm cơm chừng một đốt tay thì vòng ra, đi một vòng tròn quanh nó, rồi bò đi. Không con nào chạm vào.

Rồi mắt tôi quen với bóng tối. Tôi thấy người ấy, vẫn ngồi trong góc. Nhưng lần này đầu người ấy không cúi. Người ấy ngẩng lên một chút, vừa đủ để tôi biết người ấy đang nhìn về phía miệng hầm. Nhìn tôi.