Chương 2: Lò Đông năm ấy

Ngô Văn Kiên vào mỏ sau tôi hai năm, cũng người Kiến Xương, nhà cách nhà tôi một con mương. Kiên cao, gầy, cười hở lợi, học hết trường công nhân mỏ ở Hòn Gai rồi mới ra lò. Thầy dạy đo đạc của Kiên từng học bên Liên Xô, viết số bảy có gạch ngang, nên cả lớp ấy viết theo. Sổ tay của Kiên, số nào có bảy là có một gạch ngang. Hồi ấy tôi hay trêu, viết thế người ta tưởng số một.

Năm 1987, tôi, Kiên, lão Cường, thằng Hòa, thằng Mạnh cùng một tổ ở khu Đông. Tổ trưởng là anh Trịnh Đình Bính, ba mươi lăm tuổi, bộ đội phục viên, đảng viên, làm việc thì không ai chê. Anh Bính có một cái tật cả tổ đều biết mà không ai nói. Anh hút thuốc dưới lò.

Không phải hút công khai. Anh giấu bao Điện Biên với cái bật lửa xăng trong túi áo lót, đến lúc nghỉ thì lẩn vào một ngách cụt, quay mặt vào vách mà rít vội vài hơi. Cái bật lửa ấy vỏ thép, nắp bật, anh mang từ chiến trường về, mặt sau khắc hai chữ "Đ.B." bằng mũi dao. Tôi từng thấy anh lau nó bằng vạt áo như lau một thứ quý.

Lò than không phải chỗ đùa với lửa. Khí mê-tan không màu không mùi, nó tích trong những túi đá, trong ngách cụt, trên nóc lò chỗ thông gió kém. Một đốm lửa là đủ. Thợ lò ai cũng thuộc câu ấy từ ngày đầu. Thế mà anh Bính vẫn hút, và chúng tôi vẫn im. Đứa nào cũng nghĩ anh có kinh nghiệm, anh biết chỗ nào an toàn.

Kiên là đứa duy nhất dám nói. Một lần ở cửa lò, tôi nghe Kiên bảo anh Bính, giọng nhỏ nhưng rõ:

"Anh bỏ cái đấy ở nhà đi. Có ngày chết cả lũ."

Anh Bính cười, vỗ vai Kiên, bảo thằng này sắp làm bố nên nhát. Lúc ấy chị Lụa đang có mang tháng thứ sáu. Kiên bỏ cả thuốc lào từ ngày biết vợ có chửa, vì chị nghén mùi khói. Cái điếu cày tre của Kiên treo ở nhà tập thể, mốc meo, không ai đụng.

Đêm hai mươi tháng Ba năm 1987, khu Đông nổ.

Tôi lúc ấy ở đường lò dọc vỉa, cách lò chợ chừng hai trăm mét, đang đẩy goòng rỗng vào. Tôi nghe một tiếng không giống tiếng mìn, trầm hơn, dày hơn, rồi một luồng gió nóng từ trong đập ra, hất tôi ngã vào thành goòng. Đèn trên mũ tôi tắt. Bụi than đặc như bột. Tôi bò, sờ vách mà bò, miệng ngậm bình tự cứu, không biết đi đâu.

Tôi vấp phải anh Bính ở chỗ ngoặt. Anh nằm úp, tay phải bị bỏng phồng, áo cháy xém một bên vai. Tôi kéo anh lên lưng, cõng ra. Đến giờ tôi không nhớ mình đi đường nào, chỉ nhớ anh lẩm bẩm mãi một chữ, nghe như "thằng Kiên", lúc lại nghe như "đừng".

Đội cấp cứu mỏ xuống ngay sáng hôm ấy. Họ đưa lên được thằng Hòa và thằng Mạnh, cháy đen, nằm cạnh nhau trên băng chuyền. Kiên ở sâu hơn, trong một ngách bên trái lò chợ. Ngách ấy sập. Trong lò vẫn còn cháy âm ỉ, khí độc bốc lên mỗi lúc một nhiều. Đến ngày thứ tư, người ta quyết định xây tường bịt lò Đông để dập lửa.

Đoàn điều tra trên tổng công ty về. Họ hỏi từng người. Anh Bính nằm viện, tay quấn băng, khai rằng Kiên có thói hút thuốc dưới lò, anh đã nhắc nhiều lần. Đội cấp cứu tìm thấy một vỏ bao Điện Biên bẹp dí ở gần lối vào ngách sập.

Đến lượt tôi. Người ta hỏi Kiên có hút thuốc không. Tôi bảo có, Kiên hút thuốc lào. Người ta ghi. Người ta hỏi có bao giờ thấy Kiên hút dưới lò không.

Tôi bảo không thấy. Người ta không ghi câu ấy. Rồi người ta đưa biên bản cho tôi ký. Tôi hai mươi tám tuổi, chưa từng thấy một tờ giấy đóng dấu đỏ to như thế. Tôi ký.

Biên bản kết luận: vụ nổ khí do thợ lò Ngô Văn Kiên vi phạm quy định, mang lửa xuống lò. Kiên không được hưởng chế độ tai nạn lao động. Tên Kiên bị đọc lên ở buổi họp toàn mỏ như một bài học.

Chị Lụa có mặt ở buổi họp ấy. Chị ôm bụng đứng ở cuối hội trường, mặc cái áo bông cũ của chồng. Khi người ta đọc đến tên Kiên, chị nói to, giọng Thái Bình đặc, run mà không vỡ:

"Nhà em bỏ thuốc từ Tết. Các anh hỏi cả cái dãy tập thể xem."

Không ai hỏi. Có người dìu chị ra ngoài. Mấy tháng sau chị sinh thằng Tùng. Mỏ thương tình, cho chị vào làm phòng đèn, việc nhẹ, có lương. Chị nhận, rồi ở đó đến bây giờ.

Còn tôi, mười hai năm nay tôi ít khi nghĩ đến tờ biên bản ấy. Tôi tự bảo, mình chỉ nói thật, Kiên có hút thuốc lào thật. Nghĩ thế thì ngủ được.

Sáng hôm sau đêm có tấm thẻ, tôi đi qua bảng tin trước nhà điều hành. Có một tờ thông báo mới dán, hồ còn ướt, góc dưới bị gió lật lên. Tôi vuốt nó xuống để đọc.

Mỏ sẽ mở lại khu Đông. Họp triển khai vào chiều thứ Hai. Người chủ trì, phó giám đốc kỹ thuật Trịnh Đình Bính.