Chương 2: Mặt trống thứ nhất

Bịt trống là việc của tay và tai. Da trâu ngâm vôi cho rụng lông, nạo sạch mỡ, phơi khô, rồi khi bịt lại ngâm nước cho mềm. Mình trùm tấm da lên tang trống, xỏ dây vào lỗ quanh mép, buộc vào cái khung tời dưới chân. Quay tời cho dây kéo da xuống, căng dần, căng dần. Vừa căng vừa vỗ, vừa ghé tai nghe. Đến lúc tiếng da chuyển từ bộp sang tưng thì đóng đinh tre quanh tang, một vòng, hai vòng, mỗi chiếc cách nhau chừng hai đốt ngón tay.

Thầy tôi dưới Hà Đông dạy tôi nghe tiếng. Thầy bảo da căng là căng cho tiếng, không phải căng cho mặt phẳng. Căng quá thì da giòn, đánh một mùa là toác. Căng non thì tiếng đục.

Hai hôm đầu tôi bịt xong cặp trống trung cho đội lân Phủ Lý. Mặt trống đường kính gần bốn mươi phân, da trâu cái, mỏng, trắng. Tôi vỗ thử, tiếng tròn. Anh Quý đi ngang, búng một cái bằng móng tay giữa, nghiêng đầu nghe, rồi đi tiếp không nói gì. Thợ ở xưởng bảo thế là được, anh Quý không chê là khen.

Chiều hôm ấy trời hửng, nắng gắt bất thường cho tháng Giêng. Mấy cái trống mới bịt bày giữa sân xưởng, nắng dội thẳng vào mặt da. Tôi nhớ thầy dặn trống mới bịt phải để chỗ râm cho da ngấm dây, phơi nắng là nứt chân đinh. Tôi xin anh Quý mang cặp trống trung về gian nhà ngang để qua đêm.

"Mang đi. Nhà bà thím mát, ngày xưa chú tao toàn phơi da trong râm."

Tối ấy tôi đặt hai cái trống lên cái chõng tre kê cạnh giường, mặt da hướng lên. Trước khi đi ngủ tôi đưa ngón tay vỗ khẽ từng cái. Tiếng vẫn tròn. Tôi tắt đèn.

Tôi lại mơ. Vẫn gian nhà ngang sáng mờ, vẫn ông cụ áo nâu ngồi cuối giường, cái trống con trên đùi. Cụ vẫn nhìn ra cửa. Lần này tôi thấy rõ hơn: hai bàn chân cụ trần, bám đầy đất sét khô, như vừa từ ruộng lên.

"Trống cái ở đình. Đừng thay da."

Tùng. Tùng. Tùng. Nghỉ.

Lần này tôi để ý, ba tiếng ấy không cùng một chỗ. Ngón tay cụ đặt tiếng đầu ở giữa mặt trống, tiếng thứ hai lệch ra một chút, tiếng thứ ba sát mép, gần chỗ đinh. Ba tiếng ba giọng, trầm, vừa, đanh. Người không làm trống nghe sẽ tưởng là một tiếng đánh ba lần. Thợ thì biết đấy là cách thử da: thử tâm, thử lưng, thử tang.

Tôi cố mở miệng. Lần này tôi nói được.

"Cháu chỉ làm thuê, cụ ạ."

Cụ không quay lại. Cụ vẫn nhìn ra cửa. Hơi lạnh lại từ cuối giường bò lên, lạnh đến buốt cổ chân, và trong mũi tôi đặc mùi vôi.

Sáng ra tôi biết ngay có chuyện, trước cả khi mở mắt. Trong gian có mùi da ướt rất nặng, như có ai đổ cả chậu nước ngâm da xuống nền. Tôi ngồi dậy.

Cái dùi trên vách vẫn treo đúng chỗ. Ướt. Nước nhỏ từng giọt xuống gối, gối tôi ướt một mảng to bằng bàn tay. Tôi không cầm lên. Tôi quay sang cái chõng.

Cái trống thứ nhất vẫn nguyên. Cái thứ hai, mặt da nứt.

Vết nứt mảnh như sợi tóc, chạy từ giữa mặt trống ra mép, thẳng như ai lấy dao khía. Đến sát hàng đinh tre thì toác rộng ra, da quăn mép, để lộ một khe đen sâu xuống lòng tang. Trên mặt da quanh vết nứt có ba vệt nước đã khô dở, ba vòng tròn nhỏ, một ở giữa, một lệch ra, một sát mép. Đúng ba chỗ ngón tay cụ đặt trong mơ.

Tôi ngồi xuống giường. Tay tôi lạnh, tôi phải kẹp hai bàn tay vào nách.

Tôi đã bịt mấy trăm mặt trống. Có mặt hỏng, có mặt toác vì da xấu, vì căng ẩu. Nhưng mặt hỏng nào cũng hỏng từ mép vào, từ chỗ đinh vào. Chưa mặt nào nứt từ tâm ra, thẳng một đường như thế.

Tôi mang cái trống nứt sang xưởng. Anh Quý cầm lên, xoay xoay, búng thử chỗ còn lành. Anh nhíu mày.

"Da tốt. Mày căng không quá tay." Anh lật lại, nhìn vết nứt. "Thế này là bị đánh. Đánh mạnh, dùi ướt."

Tôi nói đêm qua tôi ngủ, không ai đánh.

Anh Quý im một lúc. Thợ trong xưởng đang nói chuyện cũng im. Có người hỏi tôi đêm qua để trống ở gian nào. Tôi nói gian nhà ngang. Anh Quý đặt cái trống xuống, rút bao thuốc lào ra, đánh diêm. Mãi anh mới nói, giọng gắt, như mắng người khác chứ không phải mắng tôi:

"Dùi ướt thì gỗ mềm, đánh không đau da. Phải ai biết đánh mới đánh nứt được kiểu này."

Rồi anh bảo tôi bịt lại mặt khác, tiền da xưởng chịu.

Tôi làm đến tối mà tai cứ ù đi. Lúc dọn đồ về, tôi đi qua bể ngâm da. Tấm da trâu đực anh Quý chọn cho trống đình nằm dưới đáy bể, to gần bằng cái chiếu đôi, mép da cuộn lên như một cái miệng. Tôi đứng nhìn, bỗng thấy mặt nước trong bể rung lên ba lần, vòng sóng nhỏ loang ra từ ba chỗ khác nhau, rồi lặng. Trong xưởng không có ai đi qua.

Tôi về nhà, đứng ngoài cửa gian nhà ngang rất lâu mới dám đẩy cửa.