Chương 3: Ba tiếng một

Trưa hôm sau, ăn cơm xong, tôi ngồi lại uống nước với anh Quý. Tôi hỏi về cụ Lãm. Anh rót trà ra chén, thổi, rồi kể. Kể về nghề thì anh kể dài, mắt sáng lên.

Cụ Lãm bịt trống từ năm mười ba tuổi. Thời bao cấp cụ làm cho hợp tác xã, trống đình trống chùa khắp mấy tỉnh đồng bằng có cái do tay cụ căng.

Cụ không nhìn mặt da bao giờ. Cụ nhắm mắt, đặt tai sát tang, lấy ngón tay giữa gõ ba cái: tâm, lưng, tang. Nghỉ. Lại ba cái. Thợ làng gọi là nhịp cụ Lãm. Ai học nghề ở Đọi Ngoại cũng bắt chước, nhưng gõ không ra. Ba tiếng của cụ nghe như một câu nói.

"Cụ còn một cách thử nữa, nhưng không truyền ra ngoài. Tao cũng chỉ nghe nói."

Tôi hỏi cách gì. Anh Quý lắc đầu, uống trà.

"Ngày xưa chú tao chỉ dạy người trong nhà. Mà người trong nhà thì..."

Anh bỏ lửng, gắp miếng lạc. Tôi hỏi cụ có mấy người con. Anh nói hai, một gái lấy chồng thôn Thượng, rồi anh đứng dậy, bảo đến giờ làm. Thợ trong xưởng nhìn nhau, không ai nói gì thêm. Từ hôm ấy tôi để ý, cứ nhắc đến nhà cụ Lãm là cả xưởng chỉ nói về nghề, như có một cánh cửa ai cũng biết mà không ai mở.

Chiều ấy tôi xin anh Quý nghỉ sớm. Tôi mua một bó hương, một gói chè, mấy quả quýt, hỏi đường lên mộ cụ.

Nghĩa trang làng nằm ở sườn núi Đọi, mộ cụ còn mới, đất đỏ chưa xây, vòng hoa khô xác dựa vào bia gỗ tạm. Tôi thắp hương, đứng chắp tay. Tôi khấn thật thà như nói với một ông thầy: cháu là thợ thuê, cháu được giao bịt trống đình, cháu không dám làm ẩu, nếu cháu làm sai điều gì thì cụ chỉ cho cháu. Tôi xin cụ đừng làm hỏng trống của xưởng, xưởng người ta làm ăn.

Gió trên núi thổi qua làm khói hương bay dạt về một phía. Về phía làng, phía mái đình cong cong giữa đám cây.

Tối ấy về đến cổng, tôi thấy bà Nhẫn ngồi ở bậc thềm nhà trên, chân duỗi, tay vê vạt áo. Tôi kể tôi vừa lên mộ cụ. Bà gật gật. Tôi hỏi bà, cái giường trong gian nhà ngang ngày trước ai nằm.

Bà nghe không rõ, tôi phải hỏi lại to hơn. Bà nhìn sang gian nhà ngang.

"Giường ấy ông ấy đóng năm nó mười lăm. Mười lăm năm nay ông ấy không cho ai nằm. Tôi cho anh nằm, tôi phải thưa với ông ấy rồi đấy."

Tôi hỏi "nó" là ai. Bà không nghe, hoặc bà không muốn nghe. Bà chống tay đứng dậy, đi vào nhà, khép cửa.

Tôi đứng ngoài sân một lúc. Tôi nghĩ bà lẫn. Người già hay lẫn tuổi, lẫn năm. Mười lăm tuổi là ai, mười lăm năm là bao giờ, tôi cho là bà nhầm.

Đêm ấy tôi nằm thẳng, hai tay để trên ngực, mắt nhìn lên mái, quyết không ngủ. Nhưng rồi tôi cũng ngủ.

Cụ vẫn ngồi cuối giường. Lần này cái trống con không còn trên đùi cụ. Trên đùi cụ là cái dùi gỗ ổi, cái dùi treo trên vách. Cụ cầm nó lên ngang mắt, xoay xoay, ngón cái miết lên chữ T khắc ở cán. Rồi cụ nói, vẫn nhìn ra cửa:

"Cái dùi mày đẽo năm mười lăm tuổi. Thế mà vẫn còn."

Giọng cụ khác hai lần trước. Không khàn bằng. Có gì như cười, mà cũng như sắp khóc.

Tôi nói trong mơ, tôi không đẽo cái dùi ấy, cụ ơi. Năm mười lăm tuổi tôi còn đi chăn vịt ở Kim Sơn. Cụ không nghe. Cụ đặt cái dùi xuống mép giường, ngay cạnh chân tôi, rồi đặt ngón tay lên đầu gối mình, nhấn ba cái. Không có trống thì không có tiếng. Vậy mà tôi vẫn nghe ra nhịp ấy, không phải bằng tai, mà ở trong lồng ngực, ba lần thót lên rồi nghỉ. Tâm, lưng, tang.

"Trống cái ở đình. Đừng thay da."

Lần này cụ nói rất nhỏ, như dặn riêng.

Sáng ra cái dùi nằm trên giường, ngay cạnh chân tôi, ướt. Nó không treo trên vách nữa. Cái đinh trên vách vẫn còn đó, trống trơn.

Tôi cầm dùi ra sân, đứng dưới gốc nhãn, xoay nó trong tay như cụ xoay. Chữ T khắc vụng, nét ngang lệch hẳn sang trái, đúng kiểu tay trẻ con cầm dao. Tôi đã nghĩ T là một ông thợ nào đó đẽo dùi cho cụ. Giờ tôi không biết nên nghĩ thế nào.

Hôm ấy anh Quý vớt tấm da trâu đực cho trống đình lên khỏi bể. Hai người khiêng, nước vôi chảy ròng ròng. Anh bảo tôi nạo xong thì căng lên khung mà phơi.

"Phơi ở xưởng thì nhanh. Ba hôm nắng là khô."

Tôi nhớ cái mặt trống nứt từ tâm ra. Tôi xin phơi ở sân nhà cụ, dưới cây nhãn, trong râm. Lâu hơn, nhưng tôi muốn làm kiểu cũ. Anh Quý nhìn tôi rất lâu, rồi gật.

Chiều ấy tôi dựng khung tre trong hiên gian nhà ngang, căng tấm da lên. Tấm da trắng đục, to như cánh cửa, chắn gần hết lối vào. Tối, tôi phải lách người mới vào được giường.

Nửa đêm tôi tỉnh dậy, không vì mơ. Tôi tỉnh vì ngoài hiên có tiếng nước. Từng giọt, từng giọt, rơi lên mặt da căng, mỗi giọt kêu bộp một tiếng đục. Trời không mưa.